Zamek Szydłowiec

Zamek w Szydłowcu to renesansowa rezydencja magnacka, która wyróżnia się nietypowym położeniem na sztucznej wyspie pośród rozlewisk rzeki Korzeniówki. W przeciwieństwie do większości polskich zamków nie stoi na wzgórzu, tylko w terenie nizinnym, gdzie ochronę zapewniały mokradła i fosa. Dziś mieści się tu Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych oraz Szydłowieckie Centrum Kultury.

Cała budowla wykonana jest z lokalnego piaskowca, który nadaje jej charakterystyczny ciepły kolor i pozwolił na stworzenie bogatych detali architektonicznych.

Historia zamku – od Szydłowieckich do Radziwiłłów

Pierwsze murowane budowle stanęły tu już w XIII wieku, kiedy istniał rycerski gród rodu Odrowążów. Bracia Jakub i Sławek, którzy w 1427 roku posiadali tu niewielki kamienny dwór, jako pierwsi przyjęli nazwisko Szydłowieckich od nazwy miejscowości.

Właściwy zamek obronny powstał w latach 1470-1480 za sprawą Stanisława Szydłowieckiego, marszałka dworu królewskiego i wychowawcy synów królewskich. Składał się wówczas z czterokondygnacyjnego domu mieszkalnego i oskarpowanej wieży bramnej połączonych murami obronnymi. Do bramy prowadziły dwa mosty – stały i zwodzony.

Prawdziwy rozkwit nastąpił w latach 1515-1532, gdy właścicielem był Mikołaj Szydłowiecki, podskarbi wielki koronny. To on przekształcił gotycką warownię w okazałą renesansową rezydencję, która dorównywała wspaniałością najważniejszym magnackim siedzibom tamtych czasów. Dobudowano skrzydło wschodnie, kilkakrotnie większe od istniejącego północnego, wzniesiono kwadratową wieżę bramną z kaplicą wyposażoną w otwory strzelnicze, a od południa i zachodu zamknięto obwód murem kurtynowym.

Loggia widokowa w Szydłowcu powstała wcześniej niż słynna loggia na Wawelu, co pokazuje jak ważną i prestiżową rezydencją był ten zamek w XVI wieku.

Po śmierci Mikołaja w 1532 roku i jego brata Krzysztofa rok później, dobra odziedziczyła córka Krzysztofa – Elżbieta. Przez jej małżeństwo z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym w 1547-1548 roku zamek przeszedł na własność potężnego litewskiego rodu Radziwiłłów i pozostawał w ich posiadaniu przez kolejne 254 lata, aż do 1802 roku.

Radziwiłłowie dalej rozbudowywali i upiększali rezydencję. Dodano piętrową loggię między wieżyczkami, w narożnikach powstały pseudobastiony pełniące rolę tarasów widokowych na drugim piętrze. Wokół zamku urządzono zwierzyniec, w którym postawiono rzeźby z szydłowieckiego piaskowca.

Od świetności do ruiny i ponownego życia

Ostatnią prywatną właścicielką była Anna z Zamoyskich Sapieżyna, która nabyła dobra szydłowieckie na licytacji w 1802 roku. Urządziła na nowo wnętrza zamku – z tego okresu pochodzi empirowa dekoracja saloniku na drugim piętrze skrzydła wschodniego. Między zamkiem a miastem powstał ogród spacerowy w stylu krajobrazowo-romantycznym, zwany angielskim.

W 1828 roku księżna sprzedała cały majątek skarbowi Królestwa Polskiego. Od lat 30. XIX wieku zamek systematycznie niszczał. Dzierżawcy wykorzystywali go jako skład zboża i piwa – niewiele wspólnego z dawną świetnością. Przez ponad sto lat budowla popadała w ruinę.

Podczas II wojny światowej na dziedzińcu zamkowym rozegrały się tragiczne sceny – gromadzono tu polskich Żydów przed wywiezieniem do Treblinki. Ta czarna karta historii na zawsze wpisała się w dzieje tego miejsca.

Dopiero w latach 60. XX wieku przeprowadzono pełną odbudowę. Zamek oddano instytucjom publicznym i znów zaczął tętnić życiem. Kolejna gruntowna renowacja miała miejsce w latach 2013-2014, dzięki czemu obecnie możemy podziwiać budowlę w bardzo dobrym stanie.

Co zobaczysz podczas zwiedzania

Zamek otoczony fosą robi wrażenie już z daleka. Cała konstrukcja stoi na sztucznie usypanej wyspie – rozwiązanie nietypowe dla polskiej architektury obronnej, ale skuteczne w terenie pełnym mokradeł i rozlewisk.

Podczas zwiedzania można przejść przez wszystkie zachowane skrzydła, zobaczyć reprezentacyjne sale, loggię widokową i tarasy w narożnych pseudobastionach. Elewacje wykonane z piaskowca zachowały wiele oryginalnych detali architektonicznych – zdobień, obramowań okiennych i kamieniarki. Warto zwrócić uwagę na wieżę bramną z kaplicą i otworami strzelniczymi – jeden z najstarszych elementów całego kompleksu.

Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych

Główną atrakcją zamku jest unikalna kolekcja ludowych instrumentów muzycznych. To jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie można zobaczyć tak bogaty zbiór tradycyjnych instrumentów z różnych regionów kraju i świata. Ekspozycja pokazuje nie tylko same instrumenty, ale też kontekst ich użycia w kulturze ludowej.

Muzeum zajmuje większość pomieszczeń zamkowych, a zwiedzanie prowadzi przez kolejne sale z różnymi typami instrumentów – od strunowych, przez dęte drewniane i blaszane, po perkusyjne. Można tu znaleźć zarówno polskie dudy, mazanki czy ligawki, jak i egzotyczne instrumenty z odległych zakątków świata.

Zamek w Szydłowcu jest jedynym w Polsce muzeum w pełni poświęconym ludowym instrumentom muzycznym – kolekcja liczy setki eksponatów z całego świata.

Park Radziwiłłowski i okolice zamku

Wokół zamku rozciąga się Park Radziwiłłowski, zwany też Ogrodem Zamkowym. To przyjemne miejsce na spacer przed lub po zwiedzaniu. Zieleńce łączą się z fosą otaczającą wyspę, tworząc malowniczy krajobraz. Część parku zachowała charakter angielskiego ogrodu krajobrazowego z czasów Anny Sapieżyny.

Z zewnątrz można obejść cały zamek dookoła, podziwiając jego architekturę z różnych perspektyw i robiąc zdjęcia z odbiciem w wodach fosy. Szczególnie fotogenicznie wygląda od strony wschodniej, gdzie znajduje się główne wejście z loggią.

Dla kogo jest to miejsce

Zamek spodoba się przede wszystkim miłośnikom historii i architektury renesansowej. Sama budowla to ciekawa lekcja rozwoju polskich rezydencji magnackich od gotyckiej warowni po reprezentacyjny pałac.

Rodziny z dziećmi znajdą tu coś dla siebie dzięki muzeum instrumentów – dzieci często fascynują się nietypowymi przedmiotami i dźwiękami, jakie można z nich wydobyć. Park wokół zamku daje przestrzeń do pobiegania i odpoczynku.

Osoby interesujące się muzyką ludową i etnografią odkryją tu prawdziwy skarb. Kolekcja instrumentów pokazuje bogactwo tradycji muzycznych i różnorodność rozwiązań technicznych w różnych kulturach.

Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd

Wstęp na zamek i do muzeum jest bezpłatny, co czyni to miejsce wyjątkowo przystępną atrakcją. Jedyny koszt to opcjonalne wypożyczenie audioprzewodnika za 10 złotych – warto z niego skorzystać, bo znacznie wzbogaca zwiedzanie o szczegóły historyczne i ciekawostki.

Zamek znajduje się przy ulicy Generała Józefa Sowińskiego 2 w zachodniej części Szydłowca. Z centrum miasta to zaledwie kilka minut spacerem. Dla zmotoryzowanych dostępny jest parking w pobliżu.

Szydłowiec leży około 25 km na wschód od Radomia i 120 km na południe od Warszawy. Dojazd samochodem jest najprostszy – trasą S7 lub drogą krajową nr 7, a następnie drogą wojewódzką 744. Można też dojechać autobusami PKS z Radomia lub Warszawy.

Na zwiedzanie zamku i muzeum warto zarezerwować około 1,5-2 godzin. Z przechadzką po parku i okolicach można spędzić tu spokojnie pół dnia. Dobrze połączyć wizytę z innymi atrakcjami Szydłowca – w mieście znajduje się też ciekawy rynek z kamieniczkami i ratuszem.

Kontakt: Szydłowieckie Centrum Kultury – Zamek, tel. 48 617 02 96; Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych, tel. 48 617 17 89, [email protected]. Aktualne godziny otwarcia najlepiej sprawdzić na stronie www.muzeuminstrumentow.pl lub www.sckzamek.pl przed wizytą.