Pomnik Partyzantów Ziemi Przedborskiej Przedbórz

W centrum Przedborza, przy moście nad Pilicą, stoi pomnik, który dla mieszkańców tego niewielkiego miasta ma szczególne znaczenie. Pomnik Partyzantów Ziemi Przedborskiej to miejsce pamięci o tych, którzy w czasie II wojny światowej i w latach powojennych walczyli o wolność w lasach i na polach tego regionu. Nie jest to monumentalna budowla, ale forma i lokalizacja sprawiają, że trudno przejść obok obojętnie.

Obelisk składa się z dziewięciu brył sześciennych z białego piaskowca, ustawionych jedna na drugiej. Na szczycie wykuto i pomalowano Orła Polskiego, a na środkowej części znajduje się tablica z dedykacją. Biel kamienia kontrastuje z zielenią otoczenia i wodami Pilicy płynącej tuż obok.

Historia pomnika i jego powstanie

Inicjatywa budowy pomnika wyszła od Zarządu Koła ZBoWiD (Związek Bojowników o Wolność i Demokrację) w Przedborzu. To kombatanci, którzy sami walczyli lub pamiętali czasy okupacji, postanowili upamiętnić swoich towarzyszy broni. Projekt przygotował Adolf Tomasik, a odsłonięcie nastąpiło 9 maja 1975 roku – w rocznicę zakończenia wojny w Europie.

Wybór daty nie był przypadkowy. W czasach PRL-u 9 maja obchodzono jako Dzień Zwycięstwa, więc władze chętnie wspierały takie inicjatywy. Dziś pomnik funkcjonuje w nieco innym kontekście – jest miejscem pamięci o wszystkich, którzy walczyli o niepodległość Polski, niezależnie od tego, czy walczyli przeciwko Niemcom czy potem przeciwko komunistom.

W 2008 roku przy pomniku odsłonięto dodatkową tablicę pamiątkową. Ufundował ją Wojewódzki Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Łodzi, a inicjatywa wyszła od burmistrza i przedborskich kombatantów. Tablica upamiętnia mieszkańców Przedborza i okolic, którzy zginęli lub zostali pomordowani w czasie II wojny światowej. Cztery lata później, w 2012 roku, cały pomnik przeszedł gruntowną renowację.

Ziemia Przedborska w czasie wojny

Region przedborski był aktywny w ruchu oporu. Las, bagna i rozległe tereny rolnicze dawały partyzantom możliwość ukrycia się i prowadzenia działań. Wśród postaci związanych z tym terenem był między innymi Stanisław Sojczyński pseudonim „Warszyc” – pochodzący z pobliskich Rzejowic dowódca partyzancki, którego sylwetkę do dziś przypomina się podczas lokalnych uroczystości.

Nie każdy wie, że walka nie skończyła się w 1945 roku. Część żołnierzy AK i innych formacji niepodległościowych kontynuowała opór przeciwko narzuconemu siłą systemowi komunistycznemu. Ich historia przez dziesięciolecia była przemilczana, a dziś pomnik w Przedborzu stał się miejscem pamięci także o nich.

Podczas uroczystości Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych w 2020 roku wokół pomnika zgromadziło się około 100 mieszkańców Przedborza. Władze miasta, księża i zwykli ludzie przyszli złożyć kwiaty i zapalić znicze.

Co zobaczyć przy pomniku

Sam pomnik to dziewięć spiętrzonych brył z piaskowca – prosty, ale wyrazisty symbol. Forma obelisku nawiązuje do tradycji pomników wojskowych, a liczba brył może symbolizować lata wojny i okupacji. Na środkowej bryle umieszczono tablicę z napisem dedykowanym partyzantom, a niżej – tablicę z 2008 roku z nazwiskami poległych.

Pomnik stoi przy rondzie, tuż przy końcu mostu. To strategiczne miejsce – każdy, kto przejeżdża przez Przedbórz główną drogą, mija ten punkt. Z jednej strony widać most i Pilicę, z drugiej – centrum miasta. Otoczenie jest zadbane, wokół pomnika regularnie pojawiają się kwiaty i znicze, zwłaszcza w okolicach świąt państwowych.

Pomnik jako miejsce uroczystości

Dla mieszkańców Przedborza to nie tylko zabytek, ale żywe miejsce pamięci. Co roku w Święto Niepodległości 11 listopada odbywają się tu oficjalne obchody. Uroczystości zaczynają się mszą świętą w kościele parafialnym, potem następuje przemarsz przez miasto z udziałem władz, szkół, harcerzy, strażaków i orkiestry dętej. Pod pomnikiem składane są wieńce i kwiaty.

Podobnie wygląda Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych 1 marca. Mieszkańcy gromadzą się, by upamiętnić tych, którzy po wojnie nie złożyli broni. Zapalane są znicze, grane są patriotyczne melodie na trąbce, czasem odpala się race. To moment, gdy historia przestaje być tylko zapisem w książkach, a staje się czymś realnym i obecnym.

Pomnik bywa też punktem na trasie różnych lokalnych wydarzeń – od biegów pamięci po miejskie pikniki. Jest elementem przestrzeni publicznej, który łączy przeszłość z teraźniejszością.

Dla kogo to miejsce

Pomnik jest dostępny dla każdego. Można tu przyjść samemu, z rodziną, ze znajomymi. Nie wymaga się tu specjalnej wiedzy historycznej – wystarczy szacunek i chęć zatrzymania się na chwilę. Dla dzieci i młodzieży to dobra okazja, by porozmawiać o historii własnego regionu, o tym, co działo się tu naprawdę, a nie tylko w podręcznikach.

Miłośnicy historii znajdą tu punkt wyjścia do dalszych poszukiwań. W Przedborzu jest jeszcze Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej, gdzie można pogłębić wiedzę o regionie. Niedaleko stoją też inne pomniki – Tadeusza Kościuszki w parku czy Józefa Piłsudskiego. Razem tworzą swoisty szlak pamięci.

Dla osób odwiedzających Przedbórz z innych powodów – na przykład kajakarzy spływających Pilicą – pomnik może być krótkim, kilkuminutowym przystankiem. Warto jednak ten czas poświęcić. Historia tego regionu jest częścią większej historii Polski, a takie miejsca przypominają, że wolność nigdy nie była dana raz na zawsze.

Przedbórz leży na trasie spływów kajakowych Pilicą. Wielu turystów wodnych zatrzymuje się tu na nocleg lub posiłek i dopiero wtedy zauważa, jak wiele historycznych miejsc kryje to niewielkie miasto.

Jak dotrzeć i ile czasu poświęcić

Pomnik znajduje się przy ul. Radomszczańskiej, tuż przy moście na Pilicy i rondzie. Z centrum miasta to dosłownie kilka minut spacerem. Jeśli ktoś przyjeżdża samochodem, można zaparkować w okolicy rynku i przejść się pieszo – to najlepszy sposób, by poczuć klimat Przedborza.

Dojazd do Przedborza jest prosty. Miasto leży przy drodze wojewódzkiej nr 742 łączącej Piotrków Trybunalski z Radomskiem. Z Piotrkowa to około 30 kilometrów, z Radomska podobnie. Są też połączenia autobusowe z obu tych miast. Dla osób jadących z daleka – najbliższe większe miasto to Łódź, oddalona o około 80 kilometrów.

Sam pomnik można obejrzeć w pięć minut, ale warto poświęcić więcej czasu na spacer po okolicy. Most nad Pilicą, widok na rzekę, zabytkowy park z pomnikiem Kościuszki – to wszystko znajduje się w promieniu kilkuset metrów. Przedbórz to niewielkie miasto, ale ma swój urok i kilka ciekawych punktów.

Informacje praktyczne

Pomnik jest wolno dostępny przez całą dobę i przez cały rok. Nie ma biletów, opłat ani godzin otwarcia. Można przyjść o każdej porze, choć najlepiej wygląda za dnia, gdy widać detale kamienia i otoczenie.

W pobliżu nie ma specjalnej infrastruktury turystycznej – brak sklepów z pamiątkami czy punktów informacyjnych bezpośrednio przy pomniku. Ale w centrum Przedborza, kilka minut stąd, są sklepy, restauracje i bary. W Urzędzie Miejskim można zdobyć materiały informacyjne o mieście i regionie.

Dla osób planujących dłuższy pobyt – w Przedborzu jest kilka opcji noclegowych, głównie agroturystyka i pokoje gościnne. Miasto jest dobrą bazą wypadową do zwiedzania okolicy, w tym spływów kajakowych Pilicą czy wycieczek rowerowych po Ziemi Przedborskiej.

Warto pamiętać, że to miejsce pamięci. Zachowanie odpowiednie do charakteru miejsca – cisza, szacunek, brak głośnych rozmów – jest tu oczywiste. Można robić zdjęcia, ale z rozwagą i taktem.