Kolegiata św. Mikołaja Końskie

Kolegiata św. Mikołaja w centrum Końskich to jeden z najciekawszych przykładów późnogotyckiej architektury sakralnej w województwie świętokrzyskim. Murowana świątynia z lat 1492-1520 stoi na miejscu wcześniejszego kościoła romańskiego z XIII wieku, a jej historia sięga czasów biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. Warto tu zajrzeć nie tylko dla samej architektury, ale też bogatego wnętrza z barokowymi ołtarzami, renesansowymi nagrobkami i niezwykłym zegarem słonecznym z 1621 roku.

Historia świątyni – od romańskiego kościoła do kolegiaty

Zanim powstał obecny kościół, w tym samym miejscu stały dwie wcześniejsze świątynie. Pierwsza znajdowała się w miejscowości Kościółki (dzisiejsza ulica Kościeliska) i funkcjonowała mniej więcej w latach 1120-1220. Druga, znacznie bardziej okazała, została wzniesiona około 1220 roku przez biskupa Iwona Odrowąża – zbudowano ją z ciosowego kamienia i służyła wiernym przez niemal trzy stulecia.

Pod koniec XV wieku ten romański kościół został poważnie zniszczony przez pożar. W latach 1492-1520 stanął na jego miejscu nowy, późnogotycki budynek, który w głównych zarysach przetrwał do dziś. To właśnie ta świątynia z przełomu wieków stanowi rdzeń obecnej kolegiaty.

Kolejne stulecia przyniosły istotne zmiany. W 1749 roku z inicjatywy Jana Małachowskiego, kanclerza wielkiego koronnego, wzniesiono nowe prezbiterium o charakterystycznym gwieździstym sklepieniu. Wtedy też powstał imponujący późnobarokowy ołtarz główny z kamienia, ozdobiony kolumnami i baldachimem. Na przełomie XIX i XX wieku kościół przeszedł gruntowną rozbudowę – w latach 1902-1903 przedłużono nawę od strony zachodniej według projektu architekta Wacława Popławskiego, a w 1913 roku dobudowano strzelistą neogotycką wieżę z zegarem i trzema dzwonami.

Na południowej skarpie kościoła znajduje się zegar słoneczny z 1621 roku – jeden z nielicznych tego typu zabytków zachowanych w regionie świętokrzyskim.

Co zobaczyć we wnętrzu kolegiaty

Wnętrze kościoła to prawdziwa skarbnica sztuki sakralnej z różnych epok. Dominuje wspomniany już ołtarz główny z 1749 roku – masywna kamienna konstrukcja późnobarokowa z krucyfiksem umieszczonym pod baldachimem. To jeden z najciekawszych przykładów barokowego wyposażenia kościołów w tej części Polski.

W bocznych ołtarzach zwracają uwagę XVIII-wieczne obrazy: Matki Boskiej z Dzieciątkiem w srebrnych sukienkach oraz św. Mikołaja. Oba zostały przemalowane i powiększone na przełomie XIX i XX wieku przez Wincentego Łukaszewicza. W nawie można również zobaczyć stacje drogi krzyżowej i marmurowe elementy wyposażenia.

Szczególnie cenne są dwa zabytki w prezbiterium. Pierwszy to piaskowcowy, późnorenesansowy nagrobek Hieronima Koneckiego (zmarłego w 1564 roku), wystawiony przez jego syna Jana, dworzanina królewskiego. Drugi – rokokowe epitafium Jana Małachowskiego z 1762 roku, ozdobione dwiema rzeźbionymi postaciami alegorycznymi i alabastrowym popiersiem zmarłego kanclerza w bogatym obramieniu z puttami.

Warto też zwrócić uwagę na architektoniczne detale. Portal prowadzący do zakrystii to profilowana, ostrołukowa konstrukcja z kwadratowym okienkiem ze starymi, kutymi kratami. Nad południowym wejściem do nawy znajduje się półkolisty płaskorzeźbiony element dekoracyjny.

Organy – cztery instrumenty w historii kościoła

Kolegiata może poszczycić się ciekawą historią organów. W całej historii świątyni odnotowano cztery instrumenty – trzy z nich nie przetrwały do dziś, uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane. Najstarszy zachowany dokument wspominający organy w koneckim kościele pochodzi z 1778 roku.

Obecny instrument został zbudowany przez warszawski zakład Adolfa Homana w 1906 roku, podczas neogotyckiej przebudowy kościoła. Ma 17 głosów, a prospekt utrzymany jest w charakterystycznym dla tamtej epoki stylu neogotyckim. Na stole gry widnieje oryginalna tabliczka: „Adolf Homan w Warszawie 1906”.

Organy Adolfa Homana w Kolegiacie św. Mikołaja to jeden z nielicznych zachowanych instrumentów tego wybitnego warszawskiego organmistrza przełomu XIX i XX wieku.

Kolegiata dzisiaj – siedziba Kapituły Kolegiackiej

Od 1993 roku kościół św. Mikołaja w Końskich pełni funkcję kolegiaty – jest siedzibą Koneckiej Kapituły Kolegiackiej. To podniesienie rangi świątyni podkreśla jej znaczenie nie tylko dla lokalnej społeczności, ale dla całej diecezji radomskiej.

Kościół należy do parafii pod tym samym wezwaniem w dekanacie koneckim. Regularnie odbywają się tu msze święte, a świątynia jest otwarta dla zwiedzających. Budynek wykonany z piaskowca ciosowego, orientowany zgodnie z tradycją chrześcijańską, stanowi wyraźny punkt w panoramie miasta.

Dla kogo ta atrakcja

Kolegiata zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i sztuki dawnej. Połączenie elementów gotyckich, barokowych i neogotyckich w jednej budowli to ciekawy przykład tego, jak świątynie ewoluowały przez wieki. Dla pasjonatów historii regionu ważne będą związki z rodem Odrowążów i Małachowskimi.

Nie każdy wie, że Końskie ma tak bogatą historię sakralną – wiele osób przejeżdża przez miasto w drodze na Kielecczyznę, nie zdając sobie sprawy z wartości lokalnych zabytków. Zwiedzanie kolegiaty można połączyć z krótkim spacerem po centrum miasta.

Osoby interesujące się muzyką organową mogą zapytać o możliwość posłuchania koncertu – instrument Homana nadal jest w użyciu. Warto też zwrócić uwagę na detale architektoniczne, szczególnie portale i zegar słoneczny, które łatwo przeoczyć przy pobieżnym zwiedzaniu.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i zwiedzić

Kolegiata znajduje się w samym centrum Końskich przy ulicy Ks. Józefa Granata 8, w miejscu popularnie nazywanym przez mieszkańców „skwerkiem”. Dojazd samochodem nie sprawia problemu – Końskie leży przy drodze krajowej nr 42 łączącej Piotrków Trybunalski z Skarżyskiem-Kamienną. Z Kielc to około 45 kilometrów, z Radomia nieco ponad 60.

Dla osób podróżujących komunikacją publiczną najwygodniejsza będzie podróż autobusem lub pociągiem do Końskich – kościół znajduje się kilka minut spacerem od centrum i dworca. Parking można znaleźć w okolicy rynku.

Kościół jest czynny codziennie, najlepiej odwiedzić go poza godzinami mszy świętych. Szczegółowe godziny nabożeństw można sprawdzić na stronie parafii. Wstęp do świątyni jest bezpłatny, warto jednak pamiętać o odpowiednim stroju i zachowaniu – to miejsce kultu religijnego.

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 30-45 minut, choć miłośnicy detali architektonicznych mogą spędzić tu dłużej. Nie ma oficjalnych zwiedzań z przewodnikiem, ale w kancelarii parafialnej można zapytać o dodatkowe informacje dotyczące historii świątyni. W lokalnych księgarniach dostępny jest przewodnik autorstwa ks. Józefa Barańskiego „Kolegiata pod wezwaniem świętego Mikołaja w Końskich – przewodnik po sacrum”, który szczegółowo opisuje historię i wyposażenie kościoła.