Oranżeria egipska

W niewielkim mieście Końskie, gdzieś pomiędzy Kielcami a Opocznem, stoi budynek który sprawia wrażenie jakby ktoś wyciął fragment starożytnej egipskiej świątyni i przeniósł go w środek Polski. Oranżeria Egipska, potocznie zwana Egipcjanką, to jeden z zaledwie dwóch obiektów egiptyzujących w całej Polsce. Drugi znajdziecie w warszawskich Łazienkach.

To nie jest typowa oranżeria. Owszem, pierwotnie służyła do uprawy egzotycznych roślin, ale jej architektura to prawdziwy hołd dla fascynacji starożytnym Egiptem, która ogarnęła Europę w XIX wieku.

Historia Oranżerii Egipskiej w Końskich

Budowę rozpoczęto w 1825 roku z inicjatywy Stanisława Aleksandra Małachowskiego i jego żony Anny, właścicieli rozległego zespołu pałacowo-parkowego. Prace trwały pięć lat i zakończyły się w 1830 roku. Małachowski, wnuk Jana Małachowskiego który rozpoczął tworzenie założenia parkowego w połowie XVIII wieku, po 1815 roku osiadł na stałe w Końskich i postanowił rozbudować park.

Do projektu zaprosił młodego włoskiego architekta Franciszka Marię Lanciego, absolwenta prestiżowej Akademii Świętego Łukasza w Rzymie. Dla Lanciego była to pierwsza samodzielna realizacja od podstaw – początek kariery, która później zaprowadziła go między innymi do przebudowy Pałacu w Wilanowie.

Ciekawostka: Lanci nigdy nie widział egipskich świątyń na własne oczy. Całą swoją wiedzę o architekturze starożytnego Egiptu czerpał z monumentalnego, 24-tomowego dzieła „Description de l’Égypte” – efektu pracy 150 naukowców, którzy towarzyszyli Napoleonowi podczas wyprawy do Egiptu w 1798 roku.

Egiptomania, która ogarnęła Europę po kampanii napoleońskiej, dotarła więc także do polskiej prowincji. Małachowscy, podobnie jak inne arystokratyczne rodziny, chcieli mieć w swoim parku coś niezwykłego – namiastkę egzotyki i starożytnej tajemnicy.

Architektura budynku – egipskie motywy w polskim krajobrazie

Oranżeria ma kształt wydłużonego prostokąta o wymiarach 54,75 na 7,25 metra. To dość imponująca bryła, zwłaszcza gdy podejdzie się do niej od strony południowej.

Główne wejście znajduje się w południowej elewacji, w ryzalicie zwieńczonym filarami i naczółkiem. Na samej górze widnieje uskrzydlony dysk słoneczny – symbol boga Ra, który w starożytnym Egipcie reprezentował siłę słońca i nieśmiertelność. To nie przypadek – oranżeria potrzebowała jak najwięcej światła słonecznego dla uprawianych w niej egzotycznych roślin.

Po obu stronach wejścia ciągną się przeszklone arkady – dziesięć po zachodniej stronie i trzynaście po wschodniej. Wspierają je ośmioboczne półkolumny ustawione na wysokich prostokątnych bazach. W dolnych partiach tych kolumn widać reliefy przedstawiające trójkątne liście papirusu lub lotosu – nawiązanie do dekoracji egipskich świątyń.

Łuki arkad zwieńczone są zwornikami z rzeźbami wzorowanymi na głowicach przedstawiających boginię Hathor – egipską boginię miłości, radości i macierzyństwa. Wszystko to Lanci odtworzył wyłącznie na podstawie rycin i opisów.

W narożnikach budynku stoją monumentalne pylony – charakterystyczne dla egipskich świątyń masywne wieże. Na ich południowych płaszczyznach umieszczono pseudohieroglify, a w niszach – posągi faraonów. To one nadają całości najbardziej teatralny, niemal filmowy charakter.

Egiptomania w XIX wieku – skąd ta fascynacja

Żeby zrozumieć dlaczego ktoś w 1825 roku postanowił zbudować egipską świątynię w środku Polski, trzeba cofnąć się do kampanii napoleońskiej. Napoleon Bonaparte podczas wyprawy do Egiptu w 1798 roku zabrał ze sobą nie tylko armię, ale też dziesiątki naukowców, rysowników i badaczy. Przez trzy lata dokumentowali wszystko – od piramid po hieroglify.

Efektem była wspomniana „Description de l’Égypte” – dzieło które otworzyło Europejczykom oczy na starożytną cywilizację nad Nilem. Nagle Egipt stał się modny. Pojawiały się egipskie motywy w meblarstwie, biżuterii, architekturze. Europa „odkrywała” starożytność na nowo.

W Polsce trend ten zawitał właśnie do Końskich. Wcześniej, na początku XIX wieku, w tym samym parku stanęła też „świątynia grecka” – stoi do dziś nieopodal oranżerii. Małachowscy najwyraźniej lubili architektoniczne eksperymenty inspirowane antykiem.

Co zobaczyć w zespole parkowo-pałacowym

Oranżeria Egipska to część większego założenia parkowego, które warto zwiedzić całościowo. Park im. Tarnowskich (nazwa pochodzi od późniejszych właścicieli) to rozległy teren z wieloma zabytkowymi elementami.

Oprócz samej Egipcjanki znajdziecie tu:

• Pałac Małachowskich – główną rezydencję rodziny, która dała początek całemu założeniu
• Wspomnianą świątynię grecką z początku XIX wieku
• Dawną stolarnię i altanę
• Rozległe tereny parkowe w stylu angielskim – to właśnie Lanci przekształcił park z francuskiego układu geometrycznego na bardziej naturalny, angielski styl

Spacer po parku to przyjemny sposób na spędzenie popołudnia, szczególnie wiosną i latem gdy zieleń jest w pełni.

Dla kogo ta atrakcja

Oranżeria Egipska to miejsce które zainteresuje przede wszystkim miłośników nietypowej architektury i historii. Jeśli fascynuje was jak Europa XIX wieku interpretowała starożytne cywilizacje, to jest to pozycja obowiązkowa.

Dla dzieci może być ciekawym punktem na trasie – w końcu nie codziennie widzi się posągi faraonów i hieroglify w polskim parku. To dobra okazja do rozmowy o starożytnym Egipcie i o tym, jak podróżowali i odkrywali świat ludzie 200 lat temu, gdy nie było jeszcze fotografii ani internetu.

Fotografom miejsce oferuje wdzięczne kadry – kontrast między egipską architekturą a polskim krajobrazem daje naprawdę unikalne zdjęcia. Najlepsze światło macie rano i pod wieczór, gdy słońce pada pod kątem na południową fasadę.

Stanisław Małachowski był najprawdopodobniej masonem, co mogło mieć wpływ na wybór egipskiej symboliki – wiele symboli masońskich ma egipskie korzenie, a fascynacja tajemniczą wiedzą starożytnych była w tamtych czasach wśród wolnomularzy powszechna.

Informacje praktyczne – dojazd i zwiedzanie

Końskie to miasto położone przy drodze krajowej nr 42, łączącej Radom z Częstochową. Z Kielc dojedziecie tu w niecałe 40 minut, z Warszawy to około półtorej godziny jazdy.

Park im. Tarnowskich znajduje się w centrum miasta, przy ul. Partyzantów. Parking nie powinien stanowić problemu – można zostawić auto w okolicy i przejść się pieszo do parku.

Stan obiektu i możliwość zwiedzania: Oranżeria Egipska przeszła trudne lata. Przez dekady była zaniedbana, ale obecnie trwa jej remont i rewitalizacja. Gmina Końskie, dzięki funduszom europejskim i rządowym, przeprowadziła już renowację większości obiektów w zespole pałacowo-parkowym – pałacu, stolarni, altany. Egipcjanka była ostatnim nieremontowanym elementem po północnej stronie drogi krajowej w parku.

W 2024 roku właściciel zabytku rozpoczął ustalenia z konserwatorem zabytków dotyczące szczegółowego planu remontu. Planowane są prace odkrywkowe fundamentów i dachu, wymiana stolarki okiennej, wyburzenie późniejszych ścianek działowych. Kolorystyka budynku ma zostać zachowana – obiekt zostanie odrestaurowany w oryginalnym wyglądzie.

Godziny otwarcia i ceny: Ze względu na trwające prace remontowe, dostęp do wnętrza oranżerii może być ograniczony. Warto skontaktować się z Urzędem Miasta w Końskich (tel. 41 372 24 00) lub sprawdzić aktualne informacje na stronie gminy przed planowaną wizytą. Sama oranżeria i park są dostępne z zewnątrz – można podziwiać architekturę i spacerować po terenie parkowym.

Ile czasu przeznaczyć: Na sam spacer wokół oranżerii i zrobienie zdjęć wystarczy 20-30 minut. Jeśli chcecie spokojnie zwiedzić cały zespół parkowy z pałacem i innymi obiektami, zarezerwujcie sobie około 1,5-2 godzin. Końskie można też połączyć z innymi atrakcjami regionu – niedaleko znajdują się Kielce z Geobosferą i innymi muzeami, czy też malownicze Góry Świętokrzyskie.

Rewitalizacja Oranżerii Egipskiej wpisuje się w szerszy Gminny Program Rewitalizacji Miasta i Gminy Końskie na lata 2023-2030. Celem jest wyprowadzenie zdegradowanych obszarów ze stanu kryzysowego i stworzenie atrakcyjnego turystycznie centrum miasta. Po zakończeniu remontu Egipcjanka ma szansę stać się jedną z bardziej rozpoznawalnych atrakcji województwa świętokrzyskiego.

To wyjątkowe miejsce – nie tylko ze względu na swoją rzadkość (tylko dwa takie obiekty w Polsce), ale też przez historię którą reprezentuje. Pokazuje jak fascynacje i mody artystyczne podróżowały przez Europę, jak arystokracja XIX wieku tworzyła swoje prywatne światy pełne egzotyki i tajemnicy. I jak dzisiaj staramy się te świadectwa przeszłości ocalić dla przyszłych pokoleń.